Yargıtay Kararları Işığında Fazla Mesai Uygulaması

Yargıtay Kararları Işığında Fazla Mesai Uygulaması  

İş Kanunu uyarınca, haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma (fazla mesai) olarak kabul edilir. İşçi ile işveren arasında akdedilen iş sözleşmelerine "fazla mesai ücrete dahildir" şeklinde maddeler eklenerek yıllık 270 saate kadar olan fazla çalışmaların aylık net/brüt ücrete dahil edilmesi mümkündür. Ancak bu uygulama sınırsız bir hak vermez; Yargıtay içtihatları ile sınırları kesin biçimde çizilmiştir.  

Yılda 270 Saat Fazla Mesainin Ücrete Dahil Edilmesi Ne Anlama Gelir?  

Bu uygulama, işçinin yıl içinde yapacağı 270 saate kadar olan fazla çalışmalar için her ay ayrıca zamlı fazla mesai ücreti ödenmeyeceği anlamına gelir. Kararlaştırılan maaş; normal çalışma karşılığı ile yıllık 270 saati aşmayan fazla çalışmanın karşılığını kapsar.  

İş Sözleşmesine “Fazla Mesai Ücrete Dahildir” Yazılması Yeterli midir?  

Yalnızca bu cümlenin yer alması tek başına yeterli ve geçerli değildir. Sözleşmenin hukuken geçerli olabilmesi için şu şartlar aranır: 

• Açık İrade ve Onay: Şartın net yazılması ve işçinin onayının alınması gerekir. 

• Ücret Kriteri: Alınan ücret, asgari ücretin üzerinde ve 270 saatlik mesai karşılığını kapsayacak seviyede olmalıdır.  

270 Saat Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?  

Yıllık 270 saatlik süre, işçinin takvim yılı (1 Ocak - 31 Aralık) içinde yaptığı tüm 45 saati aşan fiili çalışma sürelerinin toplanmasıyla hesaplanır. Hesaplamada işçinin fiilen çalıştığı saatler dikkate alınır; ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatili çalışmaları bu sınırı doğrudan etkileyen ayrı kriterlere tabi tutulabilir.  

270 Saat Fazla Mesai Aylık Kaç Saate Karşılık Gelir?  

Yıllık 270 saatlik yasal üst sınır, 12 aya bölündüğünde aylık ortalama 22,5 saate denk gelir ($270 \div 12 = 22,5$). Bir işçinin maaşına dahil edilebilecek azami aylık fazla mesai süresi 22,5 saattir.  

270 Saati Aşan Fazla Çalışmalar İçin İşçiye Ek Ücret Ödenir mi?  

Evet. İş sözleşmesinde "fazla çalışma ücrete dahildir" maddesi bulunsa dahi, yıllık 270 saati (veya aylık 22,5 saati) aşan fazla çalışmalar ücrete dahil sayılamaz. Aşan her bir saat için %50 zamlı saatlik ücret hesaplanarak işçiye ayrıca ödenmelidir.  

İşçinin Maaşı Asgari Ücretin Üzerinde Olmak Zorunda mı? 

Kesinlikle evet. Yargıtay’ın yerleşik kararlarına göre, asgari ücret alan bir işçinin sözleşmesine "fazla mesai ücrete dahildir" hükmü konulamaz. Asgari ücret, yasal normal çalışma süresinin (haftalık 45 saat) taban karşılığıdır. Fazla mesainin ücrete dahil edilebilmesi için temel ücretin, asgari ücretin üzerine yıllık 270 saatlik %50 zamlı mesai tutarı eklenerek belirlenmiş olması gerekir.  

270 Saatlik Fazla Mesai Ücrete Dahil Edilmişse İşçinin Fazla Mesai Onayı Gerekir mi?  

İş Kanunu uyarınca fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması zorunludur. İş sözleşmesine konulan "fazla mesai ücrete dahildir" maddesinin işçi tarafından imzalanması, aynı zamanda yıllık 270 saate kadar yapılan çalışmalar için fazla mesai onayı niteliği taşır.  

Yargıtay'ın Güncel Kararlarında 270 Saat Uygulaması  

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin emsal kararlarında öne çıkan temel ilkeler şunlardır: 

1. İstikrarlı Sınır: 270 saati aşan her türlü fazla çalışma muafiyet kapsamı dışında değerlendirilir ve %50 zamlı ödenir.  

2. Asgari Ücret Engeli: Asgari ücret seviyesindeki maaşlarda ücrete dahil sözleşme şartları geçersiz kabul edilir.  

3. Şekil Şartı: Tarihsiz sözleşmeler veya sonradan geriye dönük düzenlenen matbu belgeler geçerli sayılmaz. 

Fazla Mesainin Ücrete Dahil Olduğu Durumda Bordro Nasıl Düzenlenmelidir? 

İşverenler maaş bordrosunu düzenlerken şunlara dikkat etmelidir: 

• Ayrıştırılmış Gösterim: Temel ücret ile 270 saatlik fazla çalışmaya tekabül eden ücret bileşenleri bordroda net olarak gösterilebilir veya temel ücret bu karşılığı içerecek yüksek tutarda belirlenebilir. 

• 270 Saati Aşan Kısım: İlgili ayda 22,5 saati (veya yıllık birikimli 270 saati) aşan fazla mesai yapılmışsa, bu aşan kısım bordroya "Fazla Mesai Mesai / Çalışma Ücreti" kalemi olarak eklenip banka kanalıyla ödenmelidir.  

İşverenler 270 Saatlik Fazla Mesai Uygulamasında Nelere Dikkat Etmeli? 

• İş sözleşmelerinin tarihli ve ıslak imzalı/güvenli elektronik imzalı olmasını sağlayın. 

• Ücret seviyesini asgari ücretin ve 270 saatlik mesai maliyetinin üzerinde belirleyin.  

• Elektronik puantaj ve kartlı geçiş sistemleri ile yıllık fazla mesai sürelerini takip edin; 270 saat aşıldığında aşan kısmı eksiksiz ödeyin.  

• Gece çalışmalarında veya günlük 11 saati aşan durumlarda mutlak emredici sınırları ihlal etmemeye özen gösterin.  

Kaynakça 

1. 4857 Sayılı İş Kanunu, M. 41 (Fazla Çalışma Ücreti). 

2. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği.  

3. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2016/6148, K. 2019/15796.  

4. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2020/3724, K. 2020/15948.  

5. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/4109, K. 2023/4448.  

6. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2021/1390, K. 2021/5207.