İşveren Fazla Mesaiyi Serbest Zaman Olarak Kullandırabilir mi?

İşveren Fazla Mesaiyi Serbest Zaman Olarak Kullandırabilir mi?

Çalışma hayatında en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri fazla çalışma ücretlerinin ödenmesi ve bu çalışmaların karşılığının nasıl telafi edileceğidir. İşverenler çoğu zaman fazla çalışma ücretini ödemek yerine çalışanlara izin kullandırmayı tercih etmekte, ancak bu uygulamanın hukuki detayları göz ardı edilmektedir.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi, fazla çalışma karşılığında ücret ödenmesi esasını benimsemekle birlikte işçiye belirli şartlar altında serbest zaman kullanma hakkı da tanımıştır. Ancak bu hakkın kullanımı belirli kurallara bağlı olmakla beraber işverenin tek taraflı iradesiyle bırakılmış değildir.

Serbest Zaman Uygulaması Nedir?

Serbest zaman, işçinin yaptığı fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma karşılığında zamlı ücret almak yerine belirli bir süre ücretli izin kullanmasıdır. Bu uygulamada işçi çalışmadığı halde ücreti kesilmez ve serbest zaman süresince ücretli izinli kabul edilir.

Fazla Çalışma Karşılığında Ücret Yerine İzin Kullandırılabilir mi?

Evet, ancak belirli şartlarla mümkündür. Kanun, fazla mesainin karşılığının kural olarak ücret olduğunu kabul etmektedir. Serbest zaman ise ücret yerine geçebilen işçi talebine bağlı alternatif yasal bir haktır.

Serbest Zaman İçin İşçinin Onayı Gerekli Midir?

Evet. İş Kanunu md.41 açık biçimde bu hakkın işçiye ait olduğunu düzenlemiştir. Kanunda yer alan "işçi isterse" ibaresi son derece önemlidir. İşverenin ücret ödemekten kaçınmak amacıyla tek taraflı biçimde izin kullandırması hukuka aykırı olacaktır.

Fazla Çalışma Süresi Serbest Zamana Nasıl Çevrilir?

İşçi talep ettiği takdirde fazla çalışmasının karşılığında zamlı ücret almak yerine; fazla çalıştığı her bir saat karşılığında 1,5 saat serbest zaman olarak kullanabilir.

1 Saatlik Fazla Çalışma Kaç Saat Serbest Zaman Hakkı Doğurur?

İş Kanunu m.41'e göre;

1 saat fazla çalışma à 1 saat 30 dakika serbest zaman hakkı doğurur.

Örneğin;

Haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işyerinde, bir haftada 50 saat çalışmış olan bir işçinin fazla çalışma süresi 5 saattir. Bu durumda işçi fazla çalışma karşılığı ücret almak yerine izin kullanmak isterse kendisine;

5 x 1,5 = 7,5 saat serbest zaman izni verilecektir.

İşveren yalnızca 5 saat izin kullandırırsa kanuna aykırı işlem yapmış olur.

Serbest Zaman Ne Kadar Süre İçinde Kullandırılmalıdır?

İş Kanunu m.41/4 uyarınca; İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay (6) içinde kullanmalıdır. Buradaki altı aylık süre fazla çalışmanın yapıldığı tarihten itibaren hesaplanır. Ancak işveren, işçinin bu hakkını altı ay boyunca kullandırmadan bekletemez. Altı aylık süre sonunda kullandırılmayan serbest zamanın fazla çalışma ücreti olarak talep edilmesi gündeme gelebilecektir. Ayrıca tespiti halinde işverene idari para cezası yaptırımı da uygulanabilir.

Hafta Tatili ve Ulusal Bayram Çalışmalarında Serbest Zaman Uygulanabilir mi?

Hayır. 4857 sayılı İş Kanunu'na göre, hafta tatili (md. 46) ve ulusal bayram ve genel tatil günleri (md. 47) dinlenme hakkı kapsamında olduğundan, bu günlerde yapılan çalışmalara karşılık işçiye serbest zaman verilmesi hukuka aykırıdır. Bu nedenle öğretide ve Yargıtay uygulamalarında ağırlıklı görüş; çalışmanın karşılığı mutlaka ücret olarak ödenmelidir.

İşveren Tek Taraflı Olarak Fazla Mesai Ücreti Yerine İzin Kullandırabilir mi?

Hayır. İşverenin ücret ödemekten kaçınmak amacıyla tek taraflı biçimde izin kullandırması hukuka aykırı olacaktır. Serbest zaman hakkı işçiye aittir. Dolayısıyla işveren, bordroda fazla mesai göstermeyip sonradan işçinin onayı olmadan izin yazmak suretiyle fazla çalışma ücretini ortadan kaldıramaz. Böyle bir uygulama halinde işçi fazla çalışma alacağını talep etmeye devam edebilir.

Serbest Zaman Kullandırılmadığında İşçinin Hakları Nelerdir?

Serbest zaman hakkının tanınmaması veya kullandırılmaması hâlinde işçinin fazla çalışma ücreti talep hakkı korunur. İşçi, fazla çalışma ücretini talep edebilir, arabuluculuk başvurusu yapabilir, İş Mahkemesinde dava açabilir.

Bordro ve Özlük Dosyasında Serbest Zaman Uygulaması Nasıl Belgelendirilmelidir?

Denetim ve yargılama süreçlerinde en önemli konu ispat yüküdür. Bu nedenle işverenler aşağıdaki belgeleri muhafaza etmelidir:

**Özlük dosyasında bulunması gereken belgeler

• İşçinin yazılı serbest zaman talebi
• Fazla çalışma kayıtları ve puantaj cetvelleri
• Serbest zaman hesap çizelgesi
• İmzalı izin kullanım formu

**Bordroda bulunması gereken kayıtlar;

• Fazla çalışma süresi
• Serbest zamana dönüştürülen süre
• Kullanılan serbest zaman bilgisi

Eksik kayıtlar ileride fazla çalışma alacağı davalarında işveren aleyhine sonuç doğurabilir.

Yargıtay Kararlarında Serbest Zaman Uygulaması

Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre;

• Serbest zaman uygulamasının ispat yükü işverene aittir.
• İşçinin talebi bulunmadan yapılan izin uygulamaları fazla çalışma alacağını ortadan kaldırmaz.
• Kullandırıldığı iddia edilen serbest zamanın yazılı delillerle kanıtlanması gerekir.
• Puantaj kayıtları ve imzalı belgeler büyük önem taşımaktadır.

Yargıtay kararlarında özellikle "işçi talebi" unsurunun aranması, işverenlerin tek taraflı keyfi uygulamalarının önüne geçmektedir.

İşverenlerin En Sık Yaptığı Hatalar

Uygulamada en çok karşılaşılan hatalar şunlardır:

1. En yaygın ve hukuka aykırı olan işçi talebi olmadan izin kullandırmaktır.

2. Fazla çalışılan 1 saat karşılığında kanunun ön gördüğü 1,5 saat serbest zaman çalışmasını değil 1 saat izin vermek.

3. Altı aylık süreyi aşmak. İşverenin "izin verecektik ama kullanmadı" savunmasının kabul edilebilmesi için kullandırmanın usulüne uygun şekilde teklif edildiğinin ve kayıt altına alındığının ispatlanması gerekir.

4. İmzalı belgelerle kayıt tutmamak.

5. Hafta tatili çalışmalarını serbest zamanla karşılamaya çalışmak

6. Bordro kayıtlarında serbest zamanı göstermemek

Sonuç ve Değerlendirme

4857 sayılı İş Kanunu, fazla çalışmanın karşılığının kural olarak ücretle ödenmesini benimsemektedir. Bunun istisnası olarak işçiye serbest zaman kullanma hakkı tanınmıştır. Ancak bu uygulamanın temel koşulu işçinin talebidir. İşverenin tek taraflı kararıyla fazla mesai ücretinin izin olarak kullandırılması hukuken mümkün değildir.

Özellikle insan kaynakları departmanları açısından serbest zaman uygulamasının yazılı talepler, puantaj kayıtları ve izin formları ile desteklenmesi büyük önem taşımaktadır. Aksi halde denetimlerde veya işçilik alacağı davalarında fazla çalışma ücretinin yeniden hesaplanması ve işveren aleyhine sonuçlar doğması mümkündür.